"Ég undirrituð/undirritaður skora á stjórnvöld að koma í veg fyrir söluna á HS Orku og skora jafnframt á Alþingi að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um eignarhald á orkuauðlindum Íslands og nýtingu þeirra."

Sjá http://www.orkuaudlindir.is/

Birtist í Fréttablaðinu 16. júni 2010

 Í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá maí 2009 segir: „Í nýafstöðnum kosningum veitti meirihluti kjósenda jafnaðarmönnum og félagshyggjufólki skýrt umboð til að halda áfram og leiða til öndvegis ný gildi jöfnuðar, félagslegs réttlætis, samhjálpar, sjálfbærrar þróunar, kvenfrelsis, siðbótar og lýðræðis.“ Andi yfirlýsingarinnar er á þá leið að hagsmunir alþýðu verði hafðir að leiðarljósi við endurreisn efnahagskerfisins, svo sem með því að verja velferðarkerfið eftir föngum – það eigi sem sagt ekki að endurreisa óbreytt það kerfi sem hrundi.

 Þannig fer yfirlýst stefna ríkisstjórnarinnar saman við stefnu og markmið verkalýðshreyfingarinnar, að verja kjör alþýðunnar. Hrunið afhjúpaði gífurlegt arðrán  auðstéttar á alþýðu. Gagnvart þessari auðstétt þarf verkalýðshreyfingin að veita stjórnvöldum aðhald en jafnframt verða verkalýðshreyfingin og ríkisstjórnin að taka höndum saman.

 Vísir að slíku samstarfi varð til með stöðugleikasáttmálanum sem gerður var í júní 2009. Að honum komu reyndar líka Samtök atvinnulífsins, auk ríkisstjórnarinnar, sveitarfélaga og verkalýðshreyfingarinnar, og sáttmálinn ber þess nokkur merki. Þau sögðu sig frá sáttmálanum 22. mars síðastliðinn. Það þarf varla að fara í grafgötur með það að auðstéttinni með samtök sín og verkfæri, svo sem Samtök atvinnulífsins, Viðskiptaráð og Sjálfstæðisflokkinn, er umhugað að grafa undan þessari ríkisstjórn eða í það minnsta hafa einhverja stjórn á henni.

 Eitt af meginatriðum sáttmálans var samkomulag um að ljúka kjarasamningum sem skyldu gilda til nóvemberloka 2010. Í sáttmálanum segir: „Forsendur stéttarfélaga á opinberum vinnumarkaði fyrir gerð kjarasamninga eru að ekki verði gripið til lagasetninga eða annarra stjórnvaldsaðgerða sem hafa bein áhrif á innihald kjarasamninga eða kollvarpa með öðrum hætti þeim grunni sem kjarasamningar byggja á. Þetta hindrar þó ekki að sett verði lög sem kalla á breytingar á kjarasamningum enda sé um slíkt samið milli aðila kjarasamnings í framhaldinu.“

 Aðrir aðilar sáttmálans en SA hafa ekki sagt sig frá honum. Það er hins vegar spurning hvort ekki sé kominn tími til að gera nýjan sáttmála milli ríkisstjórnarinnar og hagsmunasamtaka alþýðu, og þá með víðtækari aðild, svo sem Öryrkjabandalagsins. Það er óþolandi að ríkisstjórnin, hvort sem það eru einstakir ráðherrar eða stjórnin í heild, komi með yfirlýsingar um frystingu launa. Vandi almennings er margþættur og það verður að vera sameiginlegt verkefni stjórnvalda og hagsmunasamtaka alþýðu hvernig beri að leysa hann. Laun og lífeyrir er einn þáttur þessa vanda.

 Það má benda á að frá 1. júní 2010 eru lágmarkslaun starfsmanna Reykjavíkurborgar samkvæmt kjarasamningum 170.000 krónur. Líklega er engin fastur starfsmaður á þessum launum, en einhverjir eru þar rétt fyrir ofan og allstór hópur er með laun á bilinu 172-190 þúsund krónur á mánuði. Ætli sumum þætti það ekki ansi knappt til að lifa af. Á að frysta slík laun umyrðalaust?

Þingmenn Vinstri grænna lögðu þrisvar fram þingsályktunartillögur um efnhagslegan stöðugleika á árunum 2005-2006.

 Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis 1. bindi, bls. 32, segir: „Þegar bankakerfið var orðið allt of stórt miðað við stærð íslensks hagkerfis þurftu stjórnvöld að bregðast við. Grípa hefði þurft til aðgerða í síðasta lagi á árinu 2006 til þess að eiga möguleika á að koma í veg fyrir fall bankanna án þess að það kæmi verulega niður á verðmæti eigna þeirra. Hvorki á því ári né því næsta lögðu stjórnvöld með afgerandi hætti að bönkunum að minnka efnahagsreikning sinn.“

 Á bls. 33 er meðal annars að gagnrýnt heimilað hafi verið að stunda fjárfestingarbankastarfsemi samhliða hefðbundinni starfsemi viðskiptabanka, ekki hafi verið brugðist á fullnægjandi hátt við hagsveiflum, ofþenslu og vaxandi ójafnvægi í hagkerfinu, ákveðið að lækka skatta á þenslutíma og bent er á að þær breytingar sem gerðar voru á útlánareglum Íbúðalánasjóðs árið 2004 hafi einnig verið þensluhvetjandi.

 22. mars 2005 var lögð fyrir Alþingi þingsályktunartillaga frá þingmönnum Vinstri grænna um aðgerðir til að tryggja efnahagslegan stöðugleika (þskj. 1014). Þessi tillaga beindist meðal annars að því að ná niður verðbólgu, halda stöðugleika á vinnumarkaði, tryggja útflutnings- og samkeppnisgreinum viðunandi starfskilyrði, draga úr viðskiptahalla og erlendri skuldasöfnun, viðhalda stöðugleika í fjármálalífinu og halda aftur af skuldasöfnun heimilanna.      

 Í því skyni er lagt til að þeim tilmælum yrði beint til Fjármálaeftirlitsins að hugað yrði vandlega að áhættumati í bankakerfinu, þannig að hraður vöxtur útlána að undanförnu skapaði ekki hættu fyrir efnahagslífið, og farið yrði yfir eiginfjárlágmörk og áhættugrunn fjármálastofnana í því ljósi. Seðlabanki Íslands íhugi vandlega að beita aukinni bindiskyldu hjá innlánsstofnunum. Þá var lagt til að fallið yrði frá eða frestað eftir atvikum a.m.k. hluta þeirra almennu skattalækkana sem lögfestar voru fram í tímann í desember 2004. Í staðinn kæmu aðgerðir til að bæta stöðu tekjulægstu hópa samfélagsins og barnafjölskyldna.

 Í greinargerð var bent á að verðbólga væri yfir þolmörkum (hún fór að vaxa þegar kom fram á árið 2004), en það stofnaði kjarasamningum í hættu. Viðskiptahalli færi ört vaxandi og erlendar skuldir færu hækkandi, gengið væri óeðlilega hátt, mikil umsvif byggingarverktaka kölluðu á aukið lánsfé til nýbygginga og ofan á allt þetta bættust svo stórframkvæmdirnar fyrir austan og stækkun álversins á Grundartanga með tilheyrandi virkjunum. Miklu skipti að stjórnvöld sýni við þessar aðstæður einbeittan vilja í verki til þess að skapa á nýjan leik stöðugleika í efnahagsmálum.

 Þessi tillaga var sem sagt lögð fram í mars 2005 en ekki tekin til umræðu.

 Um haustið, í nóvember, lögðu þingmennirnir tillöguna fram aftur nánast óbreytta (þskj. 5). Í greinargerð segir að í aðalatriðum séu aðstæður í efnahagsmálum hinar sömu og voru á útmánuðum nema að enn hefði syrt í álinn. „Fæstir, nema ráðherrar ríkisstjórnarinnar, neita því lengur að aðstæður í efnahagsmálum eru orðnar ískyggilegar, svo ekki sé sagt beinlínis háskalegar.“

 Nú var tillagan þó tekin til umræðu og fór hún fram dagana 13., 17. og 18. október. Fyrsta daginn var málið rætt í 45 mínútur og Halldór Ásgrímsson forsætisráðherra tók einn stjórnarliða þátt í þeim. „Ég tel afskaplega mikilvægt að hér á Alþingi sé umræða um efnahagsmál,“ hóf hann ræðu sína. Hann lýsti sig sammála markmiðum tillögunar, „nema kannski það sem segir í síðasta liðnum að jafnvægi náist á nýjan leik í þjóðarbúskapnum almennt. Ég tel ekki að óskaplegt hættuástand ríki í þjóðarbúskapnum eins og hv. þingmaður heldur fram. Það gengur vel í íslensku efnahagslífi og hv. þingmaður talar um að við sem stöndum fyrir ríkisstjórn landsins séum að senda röng skilaboð.“ Steingrímur J. Sigfússon, sem mælti fyrir tillögunni, benti á að margir teldu hina gríðarlegu skuldsetningu varhugaverða, en Halldór gerði lítið  úr henni, ríkissjóður stæði vel, þetta væru skuldir einstaklinga og fyrirtækja og eignir væru á móti. „En ég held að það sé samt rétt að hafa í huga að mikilvægt er að Íslendingar geti tekið þátt í alþjóðavæðingunni. Margir efnast í alþjóðavæðingunni og mikilvægt er að landar okkar séu þar þátttakendur.“ Niðurstaða hans var að „...í öllum aðalatriðum er allt heldur jákvætt í samfélagi okkar sem betur fer.“

 Umræðan hélt áfram 17. október og þá var það Einar Oddur Kristjánsson sem tók þátt í umræðunum af hálfu stjórnarflokkanna. Ræða Einars var nokkuð merkileg, hann tók að mörgu leyti undir með þingmönnum Vinstri grænna um leið og hann gerði lítið úr málflutningi þeirra, taldi hann mótsagnakenndan og einkennast af tvískinnungi og hræsni, einkum vegna þess að krafa um lækkun gengisins mundi óhjákvæmilega skerða kaupmátt. Hann viðurkenndi að óvarlega hefði verið farið en: „Alla forustu í þessu lauslæti hafa íslenskir bankar haft. Þeir hafa verið mjög kærulausir, sérstaklega í launamálum og útlánamálum. Þeir verða að átta sig á stöðu sinni í nýfengnu frelsi, að þeir bera ábyrgð í samfélaginu og geta ekki verið með — jæja, virðulegi forseti — þá hegðun sem þeir hafa sýnt fram að þessu. Þeir bera mikla ábyrgð í þessu opna, frjálsa samfélagi. Þeir verða að gæta sín og þau mistök sem hafa verið gerð á undanförnum missirum, menn verða að horfa til þeirra og gæta þess að láta þau ekki endurtaka sig. Það skiptir okkur öllu máli, vegna þess að Ísland hefur þessa glæsilegu stöðu, að geta haldið áfram sem frjáls og sjálfstæð þjóð, öllum öðrum óháð, að efla atvinnulíf sitt meira og betur en aðrir. Við eigum ótæmandi möguleika í þessu landi. Við þurfum bara alltaf að gæta okkar að vera ekki svona óskaplega — ja, hvað eigum við að segja, virðulegi forseti — vera ekki með þennan óhemjuskap. Þetta er óhemjuskapur sem við Íslendingar eigum að geta komist út úr og vanið okkur af.“

 Í lokaorðum sínum sagði Steingrímur J. Sigfússon: „Þeim mun lengur sem þetta ástand varir þeim mun meiri er hættan á harkalegri brotlendingu, á gengiskollsteypu og verðbólguskoti sem leiði yfir í fjármálakerfið í formi greiðsluerfiðleika o.s.frv. Hitt sem gerir ástandið mjög varhugavert er hin gríðarlega skuldsetning, skuldsetning heimilanna, skuldsetning atvinnulífsins og skuldsetning þjóðarbúsins út á við því að þjóðarbúið og þessir aðilar eru mjög viðkvæmir fyrir breytingum í gengi og vöxtum vegna þungrar greiðslubyrði af erlendum skuldum. Heimilin eru að vísu sem betur fer ekki í stórum mæli enn farin að taka erlend lán eða lán í erlendri mynt. En lán heimilanna eru nánast að uppistöðu til verðtryggð þannig að um leið og verðbólgan hreyfir sig fer greiðslubyrðin af þeim lánum upp á við og á fulla ferð. Þess vegna er svo mikilvægt að reyna að afstýra þessu þensluástandi, þessu jafnvægisleysi sem allir viðurkenna að er, og að menn fari að reyna að ná tökum á ástandinu, snúa hlutunum við og tryggja að þetta geti aðlagast og komist í eðlileg horf án þess að veruleg brotlending verði.“

 Tveir þingmenn Frjálslynda flokksins, Guðjón Arnar Kristjánsson og Sigurjón Þórðarson tóku einnig þátt í þessum umræðum og tóku undir með flutningsmönnum tillögunnar. Tillögunni var síðan vísað til síðari umræðu og efnahags- og viðskiptanefndar en dagaði þar uppi.

 En var í meginatriðum sama tillaga lögð fyrir þingið 4. október 2006 (þskj. 14). Hún kom aldrei til umræðu.

 Þingmenn Vinstri grænna héldu þó áfram tuði sínu við lítinn fögnuð og 13. mars 2008 var lögð fyrir þingið frumvarp þeirra til laga um ráðstafanir í efnhagsmálum. Um það urðu talverðar umræður en allt er það efni í aðra grein.

Aðgerðir til að tryggja efnahagslegan stöðugleika. 666. mál þingsályktunartillaga 131. löggjafarþingi.

http://www.althingi.is/dba-bin/ferill.pl?ltg=131&mnr=666

Aðgerðir til að endurheimta efnahagslegan stöðugleika. 5. mál þingsályktunartillaga 132. löggjafarþingi.

http://www.althingi.is/dba-bin/ferill.pl?ltg=132&mnr=5

Aðgerðir til að endurheimta efnahagslegan stöðugleika. 14. mál þingsályktunartillaga 133. löggjafarþingi.

http://www.althingi.is/dba-bin/ferill.pl?ltg=133&mnr=14

Ráðstafanir í efnahagsmálum. 486. mál lagafrumvarp 135. löggjafarþingi.

http://www.althingi.is/dba-bin/ferill.pl?ltg=135&mnr=486

Ályktun

Fundur Fulltrúarráðs St.Rv. haldinn 14. apríl 2010 fagnar því að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis skuli loks vera komin út. Mikilvægt er að hún verði nýtt vel til að gera upp aðdragandann að hruninu og skoða hvað beri að varast í uppbyggingu samfélagsins.

Fundurinn hafnar þeirri kenningu, sem margir bera nú fram, að öll þjóðin hafi spilað meira og minna með. Þótt mikilvægt sé að horfa til alls samfélagsins, þá er slík kenning einungis til þess fallin að breiða yfir ábyrgð þeirra sem hana bera raunverulega, auk þess sem hún vanvirðir þá fjöldamörgu sem aldrei spiluðu með og sem ýmist gagnrýndu opinberlega þá þróun sem var í gangi eða horfðu á með undrun og vanþóknun.

Þróunin sem leiddi til bankahrunsins var margslungin og auk einkavæðingar bankanna og óábyrgs reksturs þeirra voru fjölmörg önnur fyrirtæki einkavædd og unnið að einkavæðingu í heilbrigðiskerfinu og öðrum þáttum almannaþjónustu. Markvisst var unnið að markaðsvæðingu alls samfélagsins. St.Rv. ásamt heildarsamtökunum BSRB gagnrýndi þessa þróun allan tímann.

 Meðan hluti þjóðarinnar auðgaðist á tá og fingri og sumir svo undrun sætti þokuðust launakjör almenns launafólks hægt upp á við og margir sátu alltaf uppi með skammarlega lág laun.

St.Rv. hélt uppi ábyrgri baráttu fyrir bættum kjörum félagsmanna sinna. Nú, þegar laun flestra almennra launamanna hafa farið lækkandi að raungildi frá árinu 2008 og tæpt ár er liðið frá undirritun stöðugleikasáttmálans, horfum við upp á að þeir sem mesta ábyrgð bera á hruninu valsa enn um með fjármagn og fyrirtæki eða sitja í valdastöðum.

Þótt mikilvægt sé að allir taki höndum saman er líka mikilvægt að horfast í augu við að sá hluti þjóðarinnar, sem hefur auðgðast á braski undanfarinna ára, ætlar sér að halda þeim auði og vill endurreisn í sama stíl.

St.Rv. hafnar því að taka á sig byrðarnar meðan arðræningjarnir halda sínu. St.Rv. hafnar endurreisn í gamla stílnum og krefst uppbyggingar samfélags jafnaðar, réttlætis og velferðar fyrir alla.

Ályktun

Fundur Fulltrúarráðs St.Rv. haldinn 14. apríl 2010 lýsir vanþóknun á þeim miklu launa og bónusgreiðslum sem hafa viðgengist innan fjármálakerfisins, fyrirtækja og stofnana íslensks samfélags.  Fulltrúaráð St.Rv. kallar eftir að launagreiðslur til stjórnenda fyrirtækja og stofnana íslensks samfélags verði hógværar og í samhengi við almenn launakjör.

 http://www.strv.is/frettasida/nr/626/

Birtist í Smugunni 3. desember 2009

Í nýjasta hefti Skírnis (haust 2009) er athyglisverð grein eftir Ólaf Pál Jónsson þar sem hann fjallar um samfélag og stjórnkerfi á Íslandi og það uppgjör sem þarf að verða eftir haustið 2008. Í þessari grein getur hann þess að Alþingi eigi samkvæmt stjórnskipan ríkisins að vera í senn samræðuvettvangur og löggjafi um grundvallaratriði í stjórn ríkisins. Raunin sé hins vegar sú að Alþingi sinni hvorugu hlutverkinu með sómasamlegum hætti. Hvað síðarnefnda hlutverkið snertir segir hann þingið vera vart nema skopmynd af því sem því er þó ætlað að vera og það birtist best í því að málþóf hefur verið helsta leið minnihluta til að hafa áhrif á framgang mála, rök skipti engu máli, gagnrýni sé ekki svarað. Ástæðan sé sú að Alþingi er fyrst og fremst vettvangur valdabaráttu (s. 292-293).

Flokksræði?

Í þessu samhengi er vert að leiða hugann að því að Alþingi skiptist venjulega í meirihluta og minnihluta og yfir minnihlutann er haft sérstakt orð, stjórnarandstaða. Þetta orð segir mikið, í því felst sú hugmynd að Alþingi starfi ekki saman, þar sameinast þingmenn ekki til að vinna samfélaginu sem mest gagn, heldur er minnihlutanum ætlað að vera í andstöðu við meirihlutann og þvælast fyrir honum. Á móti tekur meirihlutinn að sjálfsögðu sem minnst mark á minnihlutanum, andstöðunni, og kemur í veg fyrir að hann komi nokkru máli að. Þetta á raunar líka við um sveitarstjórnir, alla vega í stærri sveitarfélögum, þó að minnihlutinn sé ekki kallaður stjórnarandstaða þar. Um það skrifaði ég litla grein að loknum sveitarstjórnakosningum vorið 2006.

 Í búsáhaldabyltingunni síðastliðinn vetur var mjög kallað eftir öðrum vinnubrögðum á Alþingi, það var mjög gagnrýnt sem og stjórnmálaflokkarnir. Margir töldu „flokksræði" mikinn skaðvald í íslenskum stjórnmálum og það ráða nokkuð miklu um þessi vinnubrögð á Alþingi, þar sem flokkarnir hugsi mest um eigin hag og sé kappsmál að halda hinum flokkunum niðri. Hafi einhver haldið að ástandið á Alþingi skánaði í kjölfar búsáhaldabyltingarinnar, þá voru það miklar gyllivonir. Einmitt þegar ætla mætti að þingmenn sneru nú bökum saman til að bjarga þjóðinni upp úr þeirri forarvilpu sem hún var lent í er stjórnarandstaðan hatrammari en nokkru sinni fyrr og umræður á Alþingi hafa að undanförnu einkennst af frammíköllum og stóryrðum sem ekki þekkjast annars á samkomum ódrukkins fólks.

Stéttaskipting

Ég held þó að sökina sé ekki síður og kannski miklu fremur að finna í öðru fyrirbæri íslensks samfélags, fyrirbæri sem hefur verið furðu lítið til umræðu að undanförnu. Það er stéttaskiptingin. Í framhjáhlaupi má geta þess að þegar þessi orð eru „gúgluð" á netinu, þá kemur orðið „flokksræði" fyrir 15.400 sinnum en „stéttaskipting" aðeins 8.350 sinnum (athugað 2.12.2010). Sem sagt nærri helmingi sjaldnar. Og við snögga skoðun virðist í flestum tilfellum ekki vera fjallað um stéttaskiptingu í íslensku samfélagi nútímans.

Í grein sinni vísar Ólafur Páll (s. 298) til umfjöllunar Johns Rawls um fimm þjóðfélagsgerðir með tilliti til hugmyndar hans um réttlátt samfélag. Ein þessara þjóðfélagsgerða er kapítalískt velferðarríki, en Ólafur Páll gerir ráð fyrir að íslenskt samfélag síðustu áratuga fari næst því að falla undir þá þjóðfélagsgerð. Samkvæmt Rawls „leyfir kapítalískt velferðarríki að lítill hluti borgaranna sé nær einráður um framleiðslutækin" (s. 298). „Það leyfir mjög mikinn ójöfnuð í eignarhaldi á raunverulegum verðmætum (framleiðslutækjum og náttúrulegum auðlindum) þannig að stjórn efnahagslífsins og verulegs hluta af pólitísku lífi hvílir í fárra höndum" (s. 300). Og Ólafur Páll bætir við að „efnahagslegur auður er [í kapítalísku velferðarríki] ávísun á áhrif og völd sem ná langt út fyrir mörk efnahagslífsins, m.a. inn á vettvang stjórnmálanna" (s. 301). Þetta minnir óneitanlega á hugmyndir marxista um stéttareðli ríkisins, þótt Ólafur Páll nefni það ekki beinum orðum í grein sinn.

Ríkið verkfæri auðstéttarinnar

Breski stjórnmálafræðingurinn Ralph Miliband skrifaði í bók sinni, The State in Capitalist Society, sem kom út árið 1969:

Jákvæð afstaða ríkisstjórna í þróuðum auðvaldslöndum til hins einkarekna hagkerfis og trú þeirra á að þetta kerfi sé skynsamlegt veldur því fyrst og fremst að svigrúm til að leysa ýmis vandamál verður mjög takmarkað. Raymond Aron hefur skrifað að „það er ljóst að í stjórnkerfi, sem byggist á einkaeignarrétti á framleiðsluöflunum, geta þau stefnumið, sem löggjafarsamkoman og ráðherrarnir fylgja, ekki gengið í berhögg við hagsmuni eigendanna." Hann telur þessa fullyrðingu svo augljósa að með henni sé ekki verið að upplýsa neitt. Hún ætti kannski að vera svo augljós, en hún virðist ekki vera það fyrir flesta vestræna stjórnmálafræðinga. Þeir álíta ekki að ríkið dragi taum kapítalískra hagsmuna eins og prófessor Aron fullyrðir.

Þessi tilhneiging hefur geysimiklar afleiðingar fyrir hin pólitísku stefnumið. Ef ríkið á að leysa eða greiða úr langri flækju efnahagslegra eða félagslegra vandamála krefst það einmitt þess að ríkisstjórnir verða að vera viljugar til að ganga í berhögg við þessa hagsmuni. Það hefur gífurlegar afleiðingar fyrir lífið í slíkum samfélögum ef ríkisstjórnirnar hafa ekki vilja til þess. Ef ríkisstjórn stæði frammi fyrir stórum glæpahring og sagt væri að enginn gæti búist við að hún mundi ganga í berhögg við hagsmuni hans, þá þætti væntanlega engum þannig fullyrðing vera svo sjálfsögð að hún segði ekki eitthvað um eðli og hlutverk slíkrar ríkisstjórnar. Það sama á við um fullyrðinguna sem prófessor Aron settur fram svo léttilega og ýtir til hliðar. (bls. 87-88)

Einhverjum lesanda kemur kannski í hug núverandi ríkisstjórn Íslands, ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna, ríkisstjórn sem hefur kallað sig fyrstu hreinu vinstri stjórnina á Íslandi, stjórn sem hefur norrænt velferðarsamfélag að markmiði. Og hér með sé eitthvað sagt um eðli og hlutverk þeirrar ríkisstjórnar. Það má vel vera, en það er þá ekki eðli og hlutverk þeirrar ríkisstjórnar út af fyrir sig, heldur er það eðli og hlutverk slíkrar ríkisstjórnar, það er hvaða ríkisstjórnar sem fer með stjórnartaumana í íslenska auðvaldsríkinu.

Stjórnmálaflokkar eignastéttarinnar

Í bók sinni færir Ralph Miliband rök fyrir því, með tilvísunum í rannsóknir á samfélögum í Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku, að auðvaldssamfélög séu stéttskipt samfélög. Það á einnig við um Ísland, þótt það skipi eflaust nokkra sérstöðu vegna fámennis og þess hve ungt það er sem auðvaldssamfélag, fullmótað ekki mikið meira en aldargamalt. Miliband færir líka rök fyrir því að eignastéttin eða borgarastéttin sé valdastétt í auðvaldssamfélaginu og völd hennar séu ekki bara hrein efnahagsleg völd heldur líka pólitísk. Ríkið, sem er ekki bara ríkisstjórnin, er meira og minna aðlagað hagsmunum borgarastéttarinnar, hinum kapítalísku hagsmunum, ríkisstjórnin er háð þessu stéttareðli ríkisins og efnahagslegum og pólitískum völdum borgarastéttarinnar. Borgarastéttin, eignastéttin, ræður framleiðslutækjunum og miklum hluta fjármagnsins í samfélaginu en hún hefur líka sína fulltrúa í pólitíska kerfinu, í löggjafarþinginu gegnum stjórnmálaflokka sína (hér fyrst og fremst Sjálfstæðisflokkinn en einnig Framsóknarflokkinn) og í stjórnkerfinu gegnum embættismenn. Þetta var mjög augljóst lengst af á síðustu öld þegar stjórnendur Sjálfstæðisflokksins, þingmenn og ráðherrar voru margir hverjir tengdir helstu stjórnendum íslenskra fyrirtækja nánum fjölskylduböndum.

Þessir flokkar, einkum Sjálfstæðisflokkurinn, hafa í raun fyrst og fremst borið hag borgarastéttarinnar, hina kapítalísku hagsmuni, fyrir brjósti. Það var í samræmi við það sem þeir stóðu fyrir innleiðingu nýfrjálshyggjunnar á Íslandi og víðtækri einkavæðingu og drógu úr ýmsum hömlum á frelsi til fjármálabrasks. Það leiddi til enn meiri stéttaskiptingar á Íslandi, þó svo að aukið svigrúm hafi hleypt ýmsum misjafnlega kúltíveruðum nýgræðingum inn í þokkalega gróinn garð íslenskrar borgarastéttar. En stefna þessara flokka er í þessa átt, þeir fara mismunandi beint og mismunandi hratt eftir aðstæðum, en meginstefnan er þessi. Þeir ætla sér ekki að leyfa „fyrstu hreinu vinstristjórninni" á Íslandi að leika lausum hala. Það þarf því ekki að koma neinum á óvart þótt á Alþingi ríki ekki einhugur um stefnuna upp úr foraði hrunsins. Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn, alla vega að hluta, ætla sér, og það er beinlínis þeirra hlutverk, að gæta þess að hagmunir eignastéttarinnar, borgarastéttarinnar, verði ekki fyrir borð bornir.

Hinir kapítalísku hagsmunir, norrænt velferðarsamfélag og utanþingsstjórn

En sú varnarbarátta fer ekki aðeins fram inni á Alþingi, hún fer fram úti um allt samfélagið, ekki síst í atvinnulífinu. Reyndar er þessi barátta engin óskapleg varnarbarátta. Stjórnkerfið er fullt af tregðu, oft ómeðvitaðri, gegn því að hinum kapítalísku hagsmunum sé stefnt í hættu og meira að segja gætir þeirrar tregðu í sjálfum stjórnarflokkunum, flokkum hinnar „hreinu vinstristjórnar", þótt í mismiklum mæli sé. Upp til hópa gengu sósíaldemókrataflokkar Evrópu, systurflokkar Samfylkingarinnar, nýfrjálshyggjunni á hönd þegar uppgangur hennar var sem mestur.

Flokkur sem ætlar sér frama í hinni opinberu stjórnmálabaráttu, gegnum þing og ríkisstjórn, gengur aldrei til fulls gegn hinum kapítalísku hagsmunum, ekki heldur flokkur eins og Vinstrihreyfingin grænt framboð, hversu almenn skoðun sem það er innan hans að auðvaldsskipulagið sé helsta hindrunin í vegi stefnumála hans. Þess vegna var það rökrétt fyrir síðustu kosningar, kosningar sem búast mátti við að fleyttu Vinstri grænum inn í ríkisstjórn, að flokkurinn byði upp á „norrænt velferðarsamfélag" sem valkost. Á kjördag 25. apríl 2009 mátti lesa á heimasíðu flokksins: „Í kosningunum í dag veljum við nýja framtíð fyrir Ísland. Við Vinstri græn höfum boðið upp á skýran valkost við þá hugmyndafræði sem beið skipbrot síðastliðið haust. Sá valkostur er norrænt velferðarsamfélag."

Flokkur sem reiknar með að komast í ríkisstjórn í auðvaldsríkinu Íslandi getur ekki gefið mikið stærra kosningaloforð án þess að ganga í berhögg við grunnstoðir auðvaldssamfélagsins. Norrænt velferðarsamfélag er kapítalískt velferðarsamfélag, sem John Rawls segir að leyfi „að lítill hluti borgaranna sé nær einráður um framleiðslutækin". Norrænt velferðarsamfélag er kannski með því skásta í flokki þessara samfélaga, og kannski of gott til að íslensk borgarastétt sé tilbúin til að leyfa það núna, hún þyrfti einfaldlega að fórna of miklu við núverandi aðstæður.

Þótt ýmislegt megi finna að íslensku stjórnmálakerfi sem slíku, þá er það ekki göllum þess að kenna, sem slíkum, að ekki gengur betur að bjarga íslenskri alþýðu upp úr foraðinu. Sumir kalla nú eftir utanþingsstjórn, neyðarstjórn utan þings, en slík stjórn væri líka bara ríkisstjórn í stéttarsamfélagi þar sem eignastéttin hefur í sínum höndum hin efnahagsleg völd að mestu leyti, hefur víðtæk pólitísk völd og ríkiskerfið meira og minna á sínu bandi, allavega þegar kemur að því að hrófla eigi við grundvallarhagsmunum hennar. Valdastéttin mundi einfaldlega aldrei leyfa að slík stjórn yrði mynduð nema hún hefði þar veruleg ítök. Nema hún yrði knésett í heiftarlegri stéttabaráttu.

Ólafur Páll Jónsson. 2009. Lýðræði, réttlæti og haustið 2008. Skírnir, 183, 181-307.

Einar Ólafsson. 2006. Lýðræðið á hliðarlínunni. Morgunblaðið, 7. júní 2006. http://notendur.centrum.is/einarol/lydraedi.html (sótt 2.12.2010).

Ralph Miliband. 1969. The state in capitalist society. Hér vitnað til norskrar útgáfu, Statsmakten i det kapitalistiske samfunn, Pax 1970.

Vinstrihreyfingin grænt framboð. Norrænt velferðarsamfélag. http://www.vg.is/frettir/eldri-frettir/nr/4147 (sótt 2.12.2010).

Hvað er merkilegra við árangur fjármálafyrirtækja en annarrar starfsemi? Raunar eru fjármálafyrirtækin ekki að framleiða neitt þó að vissulega skipti þau máli í starfsemi samfélagsins og framleiðslu þess. En þau skipta ekki meira máli en sjálf framleiðslufyrirtækin (þar þekkist auðvitað akkorð og bónusar, en ekki í þeim mæli að fjármálaráðherrar G20-ríkjanna þurfi að eyða tíma í að setja þeim reglur), nú eða skólarnir, sjúkrahúsin og önnur samfélagsleg starfsemi.

Er ekki kominn tími til að endurskoða fjármálakerfið í heild - skipulag þess og ekki síður tilgang? Eins og það er núna, einkum þegar árangurinn er mestur, er það fyrst og fremst afætukerfi, arðránskerfi - eða af hverju sitjum við uppi með æseif? Þar skiluðu kaupaukarnir sér heldur betur (með langtímaárangri)!

http://notendur.centrum.is/~einarol/bankar.html

Ég var í gærkvöldi á dýrlegum tónleikum í Iðnó til heiðurs hinum síunga Guðmundi Steingrímssyni áttræðum, sem hefur setið við trommurnar og séð um taktinn í íslensku djassi og dægurlögum í 65 ár. Og hann sat við trommusettið í gærkvöldi og var ekki ellimóður. Yngri menn spiluðu með honum, Gunnar Hrafnsson á bassa, Björn Thoroddsen á gítar, sem ég man eftir kornungum í Stúdentakjallaranum með þeim nöfnum Steingrímssyni og Ingólfssyni, einn af mörgum sem gengu gegnum djassakademíu þeirra, og á píanóið var hollenskur snillingur, Hans Kwakkernaat.

Prógrammið var kannski ekki þaulæft en því meira líf í því. Björn sá um kynningar og gat þess að píanistinn væri hollenskur og það þyrfti svolitlar samningaviðræður um framvindu tónleikana,  „og nú höfum við náð samkomulagi um C Jam Blues".

C Jam Blues Duke Ellingtons (eða Barney Bigards, sem sumir telja hafa samið lagið) hefur verið leikinn inn á ótal hljómplötur, bæði af  hljómsveit meistarans sjálfs og ótal öðrum meisturum. Hlustum á C Jam Blues, þar sem sorgin og sútin eru ofin inni í gáskafullan taktinn og hrist þar til hún gufar upp í yndislegri afslöppun sveiflunnar. Ef við eigum að setja okkur eitthvert markmið, þá ættum við að setja okkur sídjammblús-markmið, sem er einfaldlega það markmið að vera ekki með einhvern rembing og merkilegheit, gróðafíkn og valdagræðgi, heldur finna hina sameiginlegu sveiflu sem hægt er að spinna út frá, hvert á sinn hátt en þó saman, rétt eins og þeir gerðu snillingarnir í Iðnó í gærkvöldi. Og loks verði engar milliríkjadeilur alvarlegri en svo að þær verði hæglega leystar með því að spila C Jam Blues og taka nokkur létt dansspor.

http://www.jazzstandards.com/compositions-1/cjamblues.htm

Birtist í styttri útgáfu í Smugunni 24. júní 2009

3. desember 1999 var tekið til umræðu á Alþingi stjórnarfrumvarp um sölu á 15% hlut í Landsbankanum og Búnaðarbankanum. Í ræðu um frumvarpið sagði formaður hinnar nýstofnuðu Vinstrihreyfingar - græns framboðs, Steingrímur J. Sigfússon, meðal annars:

„Kenningar eru settar fram án þess að þær þurfi að rökstyðja, því meiri einkavæðing því betra. Alltaf er talið af hinu góða að koma hlutunum úr eigu ríkisins án tillits til aðstæðna eða hver á í hlut. Þannig er þetta mál rekið. Enginn greinarmunur er gerður á fyrirtæki í samkeppni, prentsmiðju eða ferðaskrifstofu, sem ríkið seldi hér á árum áður og var að mörgu leyti eðlilegur hlutur, eða hvort komið er að undirstöðufjármálastofnunum þjóðarinnar, fjarskiptastofnunum eða jafnvel stofnunum í mennta- og heilbrigðiskerfinu. Þetta er kredda, ofstæki ættað úr smiðju Margrétar Thatcher og hennar líkra" (leturbreyting mín).

Einkavæðingarstefna vinstristjórnarinnar

Rúmum 9 árum seinna, 1. apríl 2009, var Steingrímur J. Sigfússon enn formaður Vinstrihreyfingarininar - græns framboðs, en jafnframt var hann þá orðinn fjármálaráðherra. Þá voru hinir einkavæddu bankar hrundir og rústirnar komnar í hendur ríkisins. Þann dag er sagt í vefmiðlinum Visir.is að þá um morguninn hafi hann í svari við fyrirspurn sjálfstæðismanna á fundi í fjárlaganefnd sagt „engin áform um einkavæðingu bankanna." Dregur þó kannski aðeins úr, því haft er eftir honum orðrétt: „Og alls ekki með sama hætti og árið 2002. Sú hörmungarsaga verður ekki endurtekin."

22. júní 2009 mælti hann svo sem fjármálaráðherra fyrir frumvarpi til laga um Bankasýslu ríkisins. Í vefmiðlinum Mbl.is 23. júní er haft eftir Jóhönnu Sigurðardóttur forsætisráðherra „að ríkið eigi ekki að eiga bankana deginum lengur en nauðsynlegt sé vegna endurskipulagningar þeirra" og stefnt sé „að því að búið verði að einkavæða bankana aftur" þegar Bankasýsla ríkisins verði lögð niður eftir fimm ár.

Þessa stefnu má reyndar lesa út úr frumvarpinu.

Í 4. grein frumvarpsins, lið i, segir um fyrirhuguð verkefni Bankasýslu ríkisins: „Að gera tillögur til fjármálaráðherra um hvort og hvenær tilteknir eignarhlutir í fjármálafyrirtækjum verða boðnir til sölu á almennum markaði..." og í lið j „Að undirbúa og vinna tillögur um sölu eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum."

Samkvæmt 9. grein er gert ráð fyrir að stofnunin hafi „lokið störfum eigi síðar en fimm árum frá því að hún er sett á fót og verður hún þá lögð niður," og í athugasemd með þessari grein er sagt: „Ekki er ætlunin að þetta fyrirkomulag verði til frambúðar heldur ráðgert að ríkið losi um eignarhald sitt á fjármálafyrirtækjum þegar tækifæri gefst og að eignarráð og eftirlit með eignarhlutum í fjármálafyrirtækjum sem hugsanlega verða áfram á hendi ríkisins eftir þessi tímamörk verði með hefðbundnum hætti." Sem sagt: hugsanlega verða einhverjir eignarhlutar skildir eftir.

Þessi stefna, að einkavæða bankana, hugsanlega að einhverjum eignarhlutum undanskildum, er áréttað víðar í athugasemdum við frumvarpið.

Hlutverk og eðli fjármálastofnana

Það var munurinn á afstöðu Samfylkingarinnar og Vinstri grænna til einkavæðingar bankanna að síðarnefndi flokkurinn var á móti einkavæðingunni en sá fyrrnefndi einungis á móti aðferðinni við einkavæðinguna. Væntanlega á nú að standa einhvern veginn öðru vísi að einkavæðingunni og verður nú æ minna sem greinir þessa tvo flokka að.

En hefði ekki verið tækifæri nú til að greina hlutverk og eðli fjármálastofnana og síðan út frá því að móta stefnu um hvernig eignarhaldi og rekstri er best fyrirkomið?

Mín meining er að fjármálastofnanir séu ein af grunnstoðum samfélagsins, eins og við sjáum best af því að endurreisn fjármálakerfisins er forgangsatriði hjá stjórnvöldum. Fjármálastofnanir sinna mikilvægri grunnþjónustu í samfélaginu. Þær veita athafnalífi almennings og fyrirtækja ákveðna grunnþjónustu og þær taka fé þeirra til geymslu og veita þeim lán. Slíkar stofnanir eiga ekki að hafa að markmiði hámarksarð einstaklinga (hluthafa) heldur á að reka þær á félagslegum grundvelli með hagsmuni samfélagsins og einstakra viðskiptavina að leiðarljósi.

Bankarnir sýsla með peninga, geyma þá, lána, flytja. Mikilvægt markmið fyrirtækja í einkaeigu, einkum og sér í lagi stórfyrirtækja sem eru í eigu hluthafa, sem eingöngu eiga hlut í fyrirtækinu vegna gróðavonar, en ekki til dæmis vegna áhuga á bankastarfsemi, er að hámarka hagnað. Þótt sú viðleitni skapi kannski ákveðinn kraft, þá hefur hún líka sínar neikvæðu hliðar, ekki síst hjá fjármálastofnunum þar sem fjármálabrask er nærtæk leið til hagnaðar. Slíkur hagnaður er í raun ekki annað en gripdeildir í það fjármagn sem bankarnir hafa aðgang að umfram aðra.

Af þessum sökum er mikilvægt að bankarnir séu reknir á félagslegum grunni þar sem almannahagsmunir eru í fyrirrúmi. Vissulega er hægt að setja einkareknum bönkum ýmsar skorður með regluverki en tilhneigingin verður eigi að síður að setja hagsmuni hluthafanna í fyrirrúm - og liðka svo regluverkið þeim í hag.

VG hefur aldrei samþykkt að einkavæða bankana

Hefði ekki verið nær að gera ráð fyrir því í frumvarpinu að þessi Bankasýsla starfaði meðan verið væri að vinna að framtíðarskipan bankamála og taka sér tíma í það. Ef niðurstaðan yrði, eftir slíka skoðun, að rétt væri að einkavæða bankana, þá væri það á grundvelli mótaðrar stefnu sem tæki mið af framtíðarhagsmunum samfélagsins. En ég er hræddur um að margir kjósendur núverandi stjórnarflokka hafi ekki ætlast til að það yrði eitt af fyrstu verkum ríkisstjórnarinnar að lögfesta 5 ára áætlun um einkavæðingu bankanna.

Í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnar Samfylkingarinnar og Vinstrihreyfingarinnar græns framboðs, sem lögð var fyrir flokksráðsfund VG 10. maí, er hvergi getið um að fyrirhugað sé að einkavæða bankanna þó ýjað sé að þeim möguleika að einkaaðilar komið að einhverju leyti að rekstri banka: „Jafnframt mun ríkisstjórnin marka skýra eigendastefnu þar sem fram komi framtíðaráherslur ríkisins sem eiganda bankanna og hvernig henni verður framfylgt. Markmið þess er að styrkja faglegan, gagnsæjan og traustan grunn undir aðkomu hins opinbera að atvinnulífinu. Meðal annars verði kveðið á um hvernig eignarhaldi bankanna verður hagað, hugsanlegri eignaraðild erlendra kröfuhafa og sýn á dreift eignarhald á bönkunum til framtíðar."

Í ályktun landsfundar Vinstrihreyfingarinnar græns framboðs 20.-22. mars 2009 var ekki sagt beint að allir bankar skyldu vera í almannaeigu en lagt til að „ríkisbönkunum verði fækkað með sameiningu og verði hluti bankakerfisins í eigu ríkisins til að tryggja hagsmuni almennings" og ennfremur að „bankarnir móti sér samfélagslega ábyrga stefnu."

Mér finnst ekki ólíklegt að einhverjir flokksmenn vildu fá að ræða það áður en formaður flokkins leggur fram frumvarp um einkavæðingu bankana. Seint verður sagt að reynslan af einkavæðingu bankanna hvetji til stefnubreytingar flokksins í þessum efnum. Við skulum vona að þetta frumvarp verði ekki samþykkt fyrir boðaðan flokksráðsfund 28.-29. ágúst.

Umræður á alþjóðavettvangi um fyrirkomulag bankastarfsemi

Víða um heim eru í gangi umræður um breytt fyrirkomulag bankastarfsemi og fjármálakerfa. Ég er ekki svo kunnugur þeim umræðum að ég geti farið í saumana á þeim. En ég get t.d. bent á ályktun sem gerð var í tengslum við alþjóðlega ráðstefnu í Beijing í Kína um miðjan nóvember síðastliðinn, Asia-Europe People's Forum, undir heitinu „Alþjóðlega fjármálakreppan: sögulegt tækifæri til umsköpunar".   Þar er bent á eftirfarandi atriði varðandi starfsemi fjármálafyrirtækja:

• Full félagsvæðing (socialisation) bankanna, ekki bara þjóðnýting tapsins.
• Gegnsæi í fjármálakerfinu.
• Eftirlit þings og almennings með bankakerfinu.
• Félagslegar og umhverfislegar forsendur fyrir lánastarfsemi.
• Almannasparisjóðir (citizen investment funds).

Almenningur fái bankana upp í fórnir sínar

Ef einhverjir einkaaðilar hér á landi ráða yfir svo miklu fjármagni að þeir geti keypt bankana, þá má kannski spyrja: Væri ekki nær að gera þetta fjármagn hreinlega upptækt án þess að afhenda handhöfum þess bankana fyrir það, meðan hluti tekna venjulegs launafólks, öryrkja og ellilífeyrisþega er gerður upptækur með ýmis konar aðgerðum í skatta- og lífeyrismálum, verðhækkunum, niðurskurði og frestun umsaminna kauphækkana, jafnvel kauplækkunum, án þess að nokkuð komi í staðinn annað en óljós von um að landið rísi einhvern tíma í framtíðinni?

Væri ekki nær að gera fjármuni stóreignamannanna upptæka en láta almenning halda bönkunum sem smáþóknun upp í fórnir hans?

Sjá einnig grein mína Bankar í þágu samfélags hér á síðunni og í Smugunni 29. maí 2009.

Sjá nánar aðra  grein á þessari síðu sem einnig birtist í Smugunni.

Birtist í Smugunni 3. júní 2009

Skopmynd teiknarans Halldórs í Morgunblaðinu 29. maí var umhugsunarverð. Myndin sýnir strák sem segist nú bara vera lítill strákur, enginn hagfræðingur, en hann heldur að þetta eigi eftir að reddast og heldur uppi blaði merktu „Kreppan 2008“ og á því er listi með orðunum „matur“, „menntun“, „húsnæði“, „orka“, „bílar“ og fleira. Aftan við þann dálk eru tveir aðrir, annar með yfirskriftina „nóg“, yfir hinum stendur „ekki nóg“. Og allsstaðar er krossað í fyrri dálkinn. Á gólfinu liggur samskonar listi merktur „Kreppan 1929-1933“ og þar eru allir krossar í seinni dálknum, „ekki nóg“.

Það er þarft verk hjá teiknaranum að halda þessu til haga. Kreppan stafar ekki bara af því að braskarar og útrásarvíkingar hafi framið á okkur stærsta þjófnað Íslandssögunnar, þótt við skulum ekki gera lítið úr því. Hér var líka stunduð uppbygging og innflutningur sem fór langt fram úr greiðslugetunni. Við erum með nánast nóg af öllu í landinu, við bara skuldum sumt af því.

Dreifum vinnunni

Það er lítil þörf á byggingum íbúða- og skrifstofuhúsnæðis á næstunni. Það þýðir að störfum í byggingariðnaði fækkar. Verslun dregst líka saman, væntanlega mest með innfluttan varning, t.d. bíla. Það er gott að því leyti að það sparar gjaldeyri. En störfum fækkar.

En það er ýmislegt annað sem krefst áfram sama mannafla. Ýmis konar þjónusta heldur áfram. Einnig allskyns framleiðsla til útflutnings og á ýmiskonar neysluvörum, svo sem matvælum og ýmsu öðru, þ.e.a.s. ef fyrirtækin í þeim greinum geta starfað áfram.

Atvinnuleysi kostar mikið. Atvinnulausir þurfa að lifa eins og aðrir, þeir fá atvinnuleysisbætur og hugsanlega félagslega aðstoð, auk þess sem búast má við að atvinnuleysi valdi ýmsum öðrum kostnaði, svo sem vegna félagslegra vandamála og sjúkdóma.

Það er því mjög mikilvægt, hreint efnahagslega, að halda atvinnuleysi niðri. Því ætti að gera allt sem hægt er til að halda allskyns þjónustu gangandi, bæði opinberri og annarri. Að fækka störfum í þeim greinum er glapræði. Það sem sparast með því tapast að miklu leyti aftur í atvinnuleysisbætur og annan kostnað vegna hinna atvinnulausu og auk þess er viðbúið að niðurskurður á sumri þjónustu og opinberri starfsemi, svo sem í menntakerfinu, heilbrigðiskerfinu og félagslegri þjónustu valdi auknum kostnaði þegar frá líður.

Nú er auðvitað svo að mönnum verður ekki einfaldlega svissað úr einu starfi í annað, atvinnulaus byggingaverkamaður fer ekki að kenna eða stunda sérhæfð heilbrigðisstörf. En bent hefur verið á að hægt væri að leggja nú áherslu á ýmiskonar viðhald, sem kannski hefur verið setið á hakanum. Síðastliðið haust bárust fréttir af því að nemar í bifvélavirkjun hafi hrökklast frá námi á Akureyri vegna þess að aðstöðu skorti. Við eigum nú bílaflota sem dugar sennilega í mörg ár, en að því kemur að þessir bílar þarfnast viðgerðar. Kannski kemur nú að því að hætt verði þeirri sóun að endurnýja bílana eftir örfá ár og farga þeim gömlu. Þess í stað verði reynt að láta þá endast heldur lengur með viðgerðum. Þannig ætti nú að mennta bifvélavirkja í stórum stíl, kannski sumir þeirra sem eru að missa vinnuna núna hefðu áhuga á slíkri menntun.

En að auki er sú leið að dreifa vinnunni meira með því að stytta vinnutímann. Styttri vinnutími er kjarabót og kannski gæti stytting hans komið á móti launahækkunum. Kannski fyrirtækin mundu spara meira á því hreinlega að segja upp fólki, en á móti kemur að atvinnuleysisbætur sparast og þann sparnað mætti nota til að styrkja stöðu fyrirtækjanna. Stytting vinnutímans þýðir líka að margir þurfa þá á minni þjónustu að halda, t.d. styttri tíma fyrir börnin í leikskóla.

Og vel að merkja, auðvitað ætti að nýta bensínskattinn nýja til að efla almenningssamgöngur, sem mundi veita mörgum þann valkost að spara bílinn og bensínkaup, draga úr innflutningi bensíns og, síðast en ekki síst, draga úr atvinnuleysi meðal bílstjóra.

Þessar leiðir verða auðvitað ekki farnar nema í samráði allra aðila, atvinnurekenda, stéttarfélaga, ríkis og sveitarfélaga.

Dreifum tekjunum

Ef stéttarfélögin sætta sig við hóflegar kjarabætur, þótt á móti kæmi styttri vinnutími, þá er líka grundvallaratriði að allt bókhald fyrirtækjanna verði opið og öll laun og tekjur verði uppi á borðinu. Það hlýtur líka að vera skilyrði fyrir opinberri aðstoð við fyrirtækin, hvernig svo sem henni yrði hagað.

Það er ekki nóg að dreifa vinnunni. Það þarf líka að dreifa tekjunum. Það mætti hugsa sér, þó ekki væri nema sem kreppuráðstöfun, að setja sér það viðmið að hæstu nettólaun, þ.e. að frádregnum skatti, í fyrirtækjum og stofnunum yrðu aldrei hærri en tvöföld lægstu nettólaun. Þetta næði til allra starfsmanna, einnig stjórnenda, og líka á einhvern hátt til eigenda varðandi arðgreiðslur. Ef forstjórinn hefði t.d. 600 þúsund að frádregnum skatti, þá yrðu lægstu laun í fyrirtækinu aldrei lægri en 300 þúsund eftir skatt. Að öðrum kosti yrðu laun forstjórans að lækka.

Hjá Reykjavíkurborg, þar sem ég starfa, er lægsti launataxti sem nú er borgað eftir 150.203 kr. Af þessum launum fara 13.671 kr. í skatt. Eftir standa 136.532 kr. Svo eru menn að væla yfir hóflegum hátekjuskatti! Að vísu eru fáir á þessum allra lægstu töxtum, en það er líka fólk sem þarf að lifa – og hefur sama rétt og aðrir á mannsæmandi lífi. Sjálfur er ég, háskólamenntaður starfsmaður í hæsta launaþrepi hjá Reykjavíkurborg, á launataxta sem gefur 289.617 kr. á mánuði, skattur 65.533, laun eftir skatt 224.084 kr. Ég er sem sagt með 64% hærri nettólaun en sá lægsti hjá Reykjavíkurborg. Ég segi ekki að ég hafi það neitt ósköp gott á þessum launum árið 2009 og finnst óþarfi að gefa neitt eftir meðan aðrir eru með margfaldar tekjur á við mig, en ég skrimti, allavega betur en þeir lægst launuðu. Verkalýðurinn ber ekki ábyrgð á kreppu auðvaldsins, síst þeir lægst launuðu og valdaminnstu. Ef það er kreppa, þá verða hinir betur stæðu bara að gefa eftir. Svo einfalt er það.

Birtist í Smugunni  29. maí 2009

Óheft einkaeign fjármagns er samfélagsleg meinsemd. Ólýðræðisleg yfirráð yfir fjármagninu skerða lýðræðið verulega. Í samanburði við það er misvægi atkvæða milli  kjördæma tittlingaskítur. Lýðræðisumbætur, sem ekki taka á þessum vanda, eru hálfkák.

Sjaldan hefur þessi lýðræðishalli verið jafn greinilegur og að undanförnu, hvort sem litið er til Íslands eða heimsins alls: skipulag bæja miðast við hagsmuni fyrirtækjanna, sókn einstaklinga eftir hámarksgróða skekur heilu byggðarlögin, tvær verslanakeðjur umbreyta skipulagi matvöruverslunarinnar, lítill hópur manna ræður nær öllum fjölmiðlum, allskyns menningarstarfsemi verður meira og minna háð framlögum auðmanna – á undanförnum árum var nánast hægt að tala um einkavæðingu fjárveitingavaldsins.

Og nú, þegar stjórnvöld leitast við að reisa hagkerfi Íslands við eftir kollsteypu þess – vegna einkavæðingar bankanna, segja sumir, þá eru það handhafar fjármagnsins sem valda stöðugum vandræðum, og þó er tilhneiging til að fela þá og persónugera fjármagnið: áhættusækið fjármagn, þolinmótt eða óþolinmótt fjármagn, fjármagnið flýr land. Jafnframt verður fjármagnið náttúrukraftur, það streymir, það þarf að virkja það, en þó tekst aldrei að ná almennilegum tökum á því, það líkist frekar vindum loftsins en jökulám. En fjármagnið  er hvorki sjálfstæð persóna né óháður náttúrukraftur, það er verkfæri manna, verkfæri sem fáir ráða yfir og nota til að skara eld að sinni köku.

Nýfrjálshyggjan ekki læknuð

Varla var ríkið búið að taka yfir bankana í fyrrahaust og þar með þjóðnýta tapið en farið var að tala um nauðsyn þess að selja þá aftur. Furðu fáir hafa orðið til að andmæla þessu, það er eins og nýfrjálshyggjan sitji enn eins og mallandi veira í þjóðinni. Þeir sem lengst eru til vinstri leyfa sér að tala um að ríkið haldi kannski einum banka. Annars virðast flestir sammála um að það sé ekki í verkahring ríkisins að reka banka.

Fæstir rökstyðja það, þetta er einskonar ritningargrein, en sumir vísa þó með hryllingi til þess þegar bankarnir voru undir hæl stjórnmálaflokkanna sem skiptu með sér áhrifum og nýttu í þágu flokkgæðinga meðan almenningur þurfti nánast að leggjast á hnén fyrir framan bankastjórana til að særa út smálán. Sömu menn segja svo, þegar bent er á að einkavæðing bankanna eigi stærstan þátt í efnahagshruninu, að það hafi bara verið vegna þess hvernig staðið var að einkavæðingunni og hvernig bankarnir voru reknir. En rétt eins og hægt er að haga einkarekstri á ýmsan hátt, þá er líka hægt að haga samfélagslegum rekstri á ýmsan hátt. Og ríkisrekstur er ekki eini valkosturinn við einkarekstur, þar má líka hugsa sér ýmis form samvinnurekstrar án gróðasjónarmiða.

Ég ætla ekki að leggja til að hver einasta króna á sparireikningum landsmanna verði þjóðnýtt eða sett undir stalínískt eftirlit. Ég ætla heldur ekki að leggja til að ríkið taki yfir öll fyrirtæki og komi í veg fyrir allt einkaframtak. Þvert á móti. Það er einmitt hin óhefta einkaeign á fjármagni og yfirráð einkaaðila yfir því sem hafa leikið einkaframtakið verst hér á landi sem annars staðar. Stórfyrirtækin hafa sölsað undir sig hvert sviðið af öðru og rutt framtakssömum einstaklingum – eða hópum – úr vegi þannig að einkaframtakið hefur í æ ríkari mæli orðið að einkaframtaki hinna fáu.

Hagnaður einstaklinga má ekki ráða